Kontenajo
Parolo
da la
redakterio..................................................................................................3
Rubriko:
Ido-vivo - Aktivaji e novaji di nia asociuro e la Idistaro
Einladung
zur Jahreshauptversammlung der DIG
2026......................................4
Deutsche
Ido-Gesellschaft würdigt Heinrich Peus in
Dessau.............................4
Kurta
novaji.........................................................................................................5
Rubriko:
Linguo
La
grupo Linguo aceptas plura nova
Ido-vorti..................................................14
Rubriko:
Literaturo
La
fenomeno dil "Paf-ocidita Renesanco"ed la libro-serio "Nia
20a"
da
Ivan
Kohan......................................................................................................
Quar
originala Ido-poemi di dek-e-un vorti da
Emma Schmidt...........................
Rubriko:
Kulturo
Legendo.
Ye la 16-ma mayo
mortis la aktorino Angelica Domröse en lua hemo-urbo Berlin. trad
da Günter Schlemminger............................................21
Rubriko:
Filozofio
Budo
e la unesma kauzo. Selektata
da J. Viol.....................................................
Parolo
da la redakterio
Kara
lektanti dil "Ido-Saluto!"
La
Germana Ido-Societo videbligas Ido. En Dessau Rainer Höhling
diskursis pri Heinrich Peus ed Ido en expozo pro la transloko di
Bauhaus ante 100 yari. Ye la 27ma e 28ma novembro 2026 eventos itere
la maxim granda linguo expozo di Europa EXPOLINGUA en Berlin. Quale
en multa yari la Germana Ido-Societo havos sua inform-estaleyo e ni
prizentas Ido en diskurso che la EXPOLINGUA.
Ja
un dio antee la Germana Ido-Societo elektos nova direktantaro. Vi
trovas la invito en ca numero.
Nia
nefatigebla samideano Günter Schlemminger festis ye la 28ma agosto
2026 sua 95ma aniversario. La Germana Ido-Societo gratulas kordiale
sua aktiva membro e tradukero di Germana klasika literaturo aden Ido.
En ca numero ni prizentas sua nova Ido-libro e vi povas anke
deskovrar sua tradukuro dil famoza poemo John Meynard da Theodor
Fontane aden Ido.
Literaturo
pleas granda rolo en la Ido-vivo. En ca numero dil Ido-Saluto! vi
povas trovar tre interesiva artiklo da nia nova samideano Ivan Kohan
de Ukraina, qua prizentas la Ukrainana literaturo dil 20ma yarcento a
ni.
Ni
tre joyas pri nia nova membro Hermann Biber de Schweinfurt, qua
membreskis en nia asociuro ante kelka semani. Boveno che la Germana
Ido-Societo Hermann!
En
ca numero vi anke trovas raporto pri la internaciona Ido-renkontro
2026 en Bilbao. La Germana Ido-Societo projetas aranjar la
internaciona Ido-renkontro 2027 en la regiono dil Lago dil
Konstanz. Vi balde trovos plusa informi pri to en nia revuo!
Me
deziras agreabla lektajo dil nova numero dil Ido-Saluto!
Ni
sempre joyas pri via idei, propozi, komenti e kontributaji a nia
jurnalo. Skribez a gisdirektantaro@idolinguo.de
Dro.
Thomas Schmidt, Prezidanto dil Germana Ido-Societo
Einladung
zur Jahreshauptversammlung 2026
Die
diesjährige Jahreshauptversammlung der Deutschen Ido-Gesellschaft
e.V. findet am Donnerstag 26. November 2026 von 17.00 Uhr bis
19.00 Uhr im Lichtenberger Beratungs- und Bildungszentrum LIBEZEM,
Rhinstraße 9, 10315 Berlin statt.
Alle
Mitglieder und Interessenten sind herzlich eingeladen daran
teilzunehmen.
Vorläufige
Tagesordnung:
Begrüßung
der Teilnehmer und Gäste durch den Vorstand der DIG
Wahl
eines Versammlungsleiters / einer Versammlungsleiterin
Wahl
eines Protokollführers / Wahl einer Protokollführerin
Beschluss
über das Rederecht der Gäste
Beschluss
über die Tagesordnung
Bericht
des Vorstandes der DIG über seine Amtsperiode
Bericht
der Schatzmeisters
Bericht
der Kassenprüferin
Diskussion
zu den TOP 6-8
Entlastung
des Vorstandes und der Kassenprüferin
Feststellung
der Beschlussfähigkeit der JHV
Persönlichkeitswahlen
zu den Vorstands-Funktionen lt. Satzung §6
12a)
Wahl des Präsidenten /der Präsidentin
12b)
Wahl des Vizepräsidenten / der Vizepräsidentin
12c)
Wahl des Sekretärs / der Sekretärin
12d)
Wahl des Schatzmeisters / der Schatzmeisterin
12e)
Festlegung der Zahl der Beisitzer/Beisitzerinnen für den neuen
Vorstand
(mindestens
einen/eine) und Wahl der Besitzer / Beisitzerinnen
Wahl
der Kassenprüfer / Kassenprüferinnen
Anträge
und Verschiedenes
Schlusswort
des neuen Präsidenten/der neuen Präsidentin
Alle
Mitglieder können schriftlich vorab Anträge an die Versammlung
stellen oder mündlich während der Versammlung, die auf der
Jahreshauptversammlung diskutiert und abgestimmt werden. Die
Versammlung findet auf Deutsch statt.
Für
den Vorstand
Dr.
Thomas Schmidt, Präsident der Deutschen Ido-Gesellschaft e.V.
Rubriko:
Ido-vivo - Aktivaji e novaji di nia asociuro e la Idistaro
Deutsche
Ido-Gesellschaft würdigt Heinrich Peus in Dessau
Anlässlich
des 100. Jahrestages der Eröffnung des „Bauhaus-Gebäudes“ im
anhaltischen Dessau 2026 richtete das dortige Stadtmuseum den Wunsch
an die Deutsche Ido-Gesellschaft e.V. (DIG), den damals international
bedeutenden Idisten Heinrich Peus in einem Vortrag zu ehren. Dieser
Vortrag unter dem Titel „Die Pflege der Plansprache Ido als Beleg
für die weltoffene Atmosphäre im Dessau der 1920er Jahre –
Vielfältiges Engagement des SPD-Politikers Heinrich Peus“ wurde am
14. Juni 2026 im Dessauer Stadtmuseum von DIG-Vorstandsmitglied
Rainer Höhling gehalten. Der folgende Text gibt auf die Plansprache
Ido bezogene Auszüge aus dem Vortrag wieder.
Sein
Redetalent hatte Heinrich Peus
schon während seines Studiums an der Berliner
Friedrich-Wilhelms-Universität, der heutigen Humboldt-Universität,
eingesetzt. Er trat häufig als Versammlungsredner auf, nachdem er
1890 in die gerade wieder zugelassene Sozialistische Arbeiterpartei
(SAP) eingetreten war. Auf einer Agitationstour der nachfolgenden SPD
durch das Herzogtum Anhalt hielt Peus
im September 1891 seine erste Rede in Dessau.
Dort widmete er nun einen Großteil seiner organisatorischen
Fähigkeiten dem von ihm gegründeten „Volksblatt für Anhalt“.
Dessen erste Ausgabe erschien am 2. November 1891. Stolz berichtete
er 1925, die Zahl der Abonnenten auf 15.000 gesteigert zu haben - und
dies in einem Land mit lediglich 330.000 Einwohnern.
Ab
1907 warb Peus
im „Volksblatt für Anhalt“ die Leser regelmäßig für Ido,
damals als „Welthilfssprache“ bezeichnet. Er sah in dieser
Sprache eine Möglichkeit, Barrieren zwischen Völkern zu überwinden
und die Arbeiterschaft der verschiedenen Länder zu einen. Als
leitender Redakteur einer Zeitung verfügte er über ein geeignetes
Instrument zur Verbreitung einer großen Vielfalt von Informationen.
In der als Komitato bezeichneten Verwaltung der internationalen
idistischen Vereinigung Uniono por la Linguo Internaciona (ULI) war
er neben deren Ehrenpräsidenten Prof. Dr. Wilhelm
Ostwald der einzige Deutsche. Peus
wurde mit der Funktion des Vizepräsidenten des Komitees für die
Weltsprache Ido betraut und darüber hinaus zum Präsidenten des
deutschen Ido-Bundes ernannt.
Nur
wenige Jahre nach der internationalen Verständigung auf die
Hilfssprache Ido zerstörte der Erste Weltkrieg die Anfänge
organisierten Arbeitens für die Plansprache in vielen Ländern
Europas. Mit dem Tod des Hauptinitiators Louis Couturat
zu Beginn des Krieges verlor die junge Ido-Bewegung zugleich ihre
international einflussreichste Persönlichkeit. Als
sich die Völker feindlich gegenüber standen, erlahmten die
Aktivitäten zur Erweiterung der Zahl der Ido-Sprecher.
Erst
1921 – drei Jahre nach dem Ende des Weltkriegs - gelang es, in Wien
den ersten Ido-Kongress zu organisieren. Es war beabsichtigt, damit
einen symbolischen Beitrag zum friedlichen Zusammenleben der Völker
zu leisten.
Vom
25. bis 28. August 1922 richtete Dessau
den nächsten Ido-Weltsprache-Kongress aus. Dazu versammelten sich
rund 240 Teilnehmer aus 14 Ländern in der Muldestadt. Die
„Welthilfssprache Ido“ sollte nach Peus’
Auffassung insbesondere den Arbeitern helfen, die nationalen
Schranken der Sprachen zu überwinden und zu globaler Verständigung
zu gelangen.
Heinrich
Peus galt international als einer der eifrigsten Propagandisten des
Ido. Gewissermaßen als Pionierleistung erarbeitete er für die
Plansprache eine Kurzschrift, der Stenographie vergleichbar. Wie
diese sollte sie das schnelle Schreiben bzw. Mitschreiben einer Rede
oder das Festhalten eigener Gedanken ermöglichen, fand aber nur
wenig Anklang bei den Idisten außerhalb und auch innerhalb
Deutschlands.
Nach
der Machtübernahme Hitlers
zog sich Peus weitgehend aus
der Öffentlichkeit zurück. Wie aus seinem schriftlichen Nachlass
ersichtlich ist, verfasste er jedoch weiterhin umfangreiche Aufsätze
zu grundlegenden gesellschaftspolitischen Themen. 1936 erkrankte er
schwer, und im April 1937 starb er. Auf dem Friedhof nahmen etwa 400
Menschen Abschied von Heinrich
Peus.
1960
gründete in Westberlin mit Alfred Neußner ein sprachlich begnadeter
Geschäftsmann die Deutsche Ido-Gesellschaft (DIG). Diese DIG hat
derzeit etwa 50 Mitglieder.
Einen
neuen Aufschwung erhielt Ido mit der Jahrtausendwende durch das
Internet. Dort gibt es inzwischen eine eigene Ido-Wikipedia mit rund
55.000 Artikeln auf Ido. Es existieren Facebook-Gruppen,
Telegram-Gruppen, WhatsApp-Gruppen, Google-Gruppen und Musik-Videos
in der Plansprache. 2022
hatte die DIG aus Anlass des 100. Jahrestages des
Ido-Weltsprache-Kongresses in Dessau eine Konferenz veranstaltet und
im Jahr darauf in Kassel, ebenfalls zum 100. Jahrestag des dortigen
Ido-Weltsprache-Kongresses. 2024 luden die spanischen Idisten nach
Madrid ein, und 2025 war wieder die DIG Gastgeber für ein Treffen in
Berlin und Potsdam.
Es
gibt eine breitgefächerte Literatur auf Ido, sowohl Übersetzungen
als auch Originalliteratur. Unter den Idisten sind berühmte und sehr
fleißige Autoren, deren Werke direkt auf Ido publiziert werden. In
jedem Jahr erscheinen neue Bücher, viele inzwischen nur im Internet,
weil dies kostengünstiger ist. Es gibt Übersetzungen von
Weltliteratur wie den Werken von Shakespeare.
DIG-Mitglied
Günter Schlemminger übersetzt bekannte deutsche Texte, vor Kurzem
„Aus dem Leben eines Taugenichts“ von Joseph von Eichendorff und
als jüngste Arbeit Heinrich Heines „Harzreise“. Für seine auf
Ido geschriebenen Kriminalromane unter Idisten weltweit bekannt ist
der US-Amerikaner Brian Drake, der ein breites literarisches Spektrum
beherrscht.
DIG-Präsident
Dr. Thomas Schmidt nutzte die elektronischen Möglichkeiten, um die
Ido sprechende Kunstfigur „Emma“ zu kreieren. Für ihn ist die
Plansprache sehr gut für die internationale Kommunikation geeignet.
Man könne sich in Ido schnell und gut mit Menschen aus vielen
Ländern austauschen. Es bereite ihm Freude, sich mit Gleichgesinnten
zu treffen und über die Ido-Bewegung und die gemeinsame Sprache zu
beraten.
Germana
Ido-societo judikas Heinrich Peus en Dessau
Okazione
la 100ma aniversario di la fonduro di la „Bauhaus-Gebäude“ en la
anhaltana urbeto Dessau 2026 l'ibea urbo-muzeo demandis la
Germana-Ido-Societo e.V. (DIG), l'olima internacionale konocata
Idisto Heinrich Peus honorizar per diskurso. Ca diskurso sub la
titulo „La kultivo di la planlinguo Ido kom exemplo por la
mondo-aperta atmosfero en Dessau dum la duadeka yari – Diversa
engajaji da la SPD politikisto Heinrich Peus“ esis facita ye la
14ma junio 2026 en l'urbo-muzeo en Dessau da la DIG-direktanta membro
Rainer Höhling. La sequanta texto reflektas extraktaji en la
projetlinguo Ido pri la diskurso.
Heinrich
Peus ja dum sua studiado ye la Berlina
Friedrich-Wilhelm-universitato, la nuna Humboldt-universitato, uzis
sua parol-talento. Il prizentis su ofte kom asemblo-parolanto, pos ke
il 1890 itere juntis su en la jus permisita Socialista Laborist-
Partiso. Dum agitado-turo di la suceso-partiso SPD tra la dukio
Anhalt Peus facis en septembro 1891 sua unesma parolo en Dessau. Ibe
il dedikis nun granda parto di sua organizanta talento a la jurnalo
„Volksblatt für Anhalt“, qua fondesis da su ipsa, di qua unesma
edito aparis ye la 2ma novembro 1891. Fiere il raportis en la yaro
1925, ke il plugrandigis la nombro dil abonanti a 15.000 – e to en
lando kun nur 330.000 habitanti.
De
1907 Peus reklamigis en la „Volksblatt für Anhalt“ regulale la
lektanti por Ido, lore nomizita kom „mondala helpolinguo“. Il
konsideris en ca linguo posiblajo por eskartar barili inter la populi
e por unionar la laboristaro di la diversa landi. Kom direktanta
redaktero di jurnalo il posedis apta instrumento por divulgar multa
diversa informi. Il esis la sola Germano, apud la honor-prezidanto
Dro. Wilhelm Ostwald, en la Direktanta Komitato dil internaciona
Ido-asociuro Uniono por la Linguo
Internaciona (ULI). Peus elektesis kom vice-prezidanto dil Direktanta
Komitato dil ULI e ultre to il nominesis al prezidanto dil Germana
Ido-Federuro.
Nur
poka yari pos la Delegitaro
por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona aceptis Ido kom
internaciona helpolinguo la Unesma Mondomilita
destruktis la komenci di organizita laboro por la projetlinguo en
multa landi di Europa. Pro la morto di la chef-iniciero Louis
Couturat ye la komenco di la milito la yuna Ido-movemento perdis
sam-tempe sua internacione maxim influoza persono, la aktivaji por
augmentar la nombro di Ido-parolanti esis paralizita.
Erste
1921, tri yari por la fino di la Mondomilito – sucesis organizar en
Wien l'unesma Ido-kongreso. On intencis, tal-maniere facar simbola
kontributo relate la pacoza kun-vivo di la populi.
Inter
la 25ma til 28ma agosto 1922 Dessau aranjis la sequanta Ido-kongreso.
Ibe kun-venis 240 partoprenanti ek 14 landi en la urbo an la fluvio
Mulde. La mondala helpolinguo segun opiniono di Peus helpez precipue
la laboristi por vinkar la nacionala barili di lingui ed atingar
globala kompreno.
Heinrich
Peus valoris internacione kom un di la maxim zeloza propagandisti di
Ido. Quaze kom pionir-produkturo il kreis propra stenografado. Per
ica il volis posibligar la skribado o fixar parolo o la fixado di
propra pensi. Ma ol havis nur poka eko che la Idisti extere ed
interne di Germania.
Pos
la povo-asumo da Hitler, Peus retretis su ek la publikeso. Quale esas
videbla en sua poslasajo, socio-politikala skriburi, tamen il durigis
skribar extensita artikli pri fundamentala social-polikikala temi. En
la yaro 1936 il grave maladeskis, e ye aprilo 1937 il mortis. Cirkume
400 homi dicis adio de Heinrich Peus sur la tombeyo.
Alfred
Neussner, qua esis linguale talentoza aferisto, fondis en la yaro
1960 en Westberlin, la Germana Ido-Societo (GIS). La GIS havas nun
cirkume 50 membri.
La
Ido-movado recevis nova impetuo ye la yarmil-chanjo per la interreto.
Ido havas nun propra Wikipedio kun nun cirkume 55.000 artikli
skribtita en Ido. Pluse existas Facebook-grupi, Telegram-grupi,
WhatsApp-grupi, Google-grupi e muzik-videi en la helpolinguo. En 2022
la DIG aranjis okazione la 100ma aniversario dil Ido-mondlinguala
kongreso en Dessau ed aranjis Ido-konfero, ed un yaro plu tarde en
Kassel same ye la 100ma aniversario dil ibea Ido-mondo-kongreso. La
Hispana Idisti inivitis en la yaro 2024 a Madrid por internaciona
Ido-renkontro, ed en la yaro 2025 la GIS esis itere hosto por
renkontro en Berlin e Potsdam.
Existas
larje-fakoza literaturo en Ido, tam tradukuri kam anke
original-literaturo. Inter la Idisti esas famoza e tre zeloza autori,
di qua verki esas direte publikigita en Ido. Omna yaro aparas nova
libri, ante omno en la intereto, pro ke to esas plu chipa. Existas
tradukuri di mond-literaturo, exemple da Shakespeare.
La
GIS-membro Günter Schlemminger tradukas konocata Germana texti,
recente „Ek la vivo di nul-valoranto“ da Joseph von Eichendorff e
kom prezenta laboro „La Harz-voyajo“ da Heinrich Heine. La
US-civitano Brian Drake, qua dominacas larja literatuala spektro esas
famoza inter la Idisti sur la tota mondo pro sua orginale en Ido
skribtita kriminal-romani.
La
DIG-prezidanto Dro. Thomas Schmidt uzis l'elektronikala posiblaji por
krear la Ido-parolanta artifikala figuro „Emma“. Segun lu esas la
projetlinguo tre bone apta por l'internaciona interkomunikado, On
povas interkambiar per la linguo Ido rapide e bone pensi kun homi de
diversa landi. Il joyas pri renkontrar samideani e diskutar pri la
Ido-movemento e la komuna linguo.
Kurta
novaji
Günter
Schlemminger prizentis sua Ido-tradukuro dil novelo "La
Harz-voyajo" da Heinrich Heine
En
la mayo 2026 la nefatigebla Idisto Günter Schlemminger de Berlin
prizentis sua nova Ido-libro. Pos "Germania. Vintrala Rakonto"
da Heinrich Heine (1797–1856) Günter Schlemminger tradukis nun "La
Harz-voyajo" da ca famoza Germana skriptisto. Heinrich Heine
publikigis ca libro kom studento en la yaro 1826 pos migrado tra la
Germana montaro Harz en la yaro 1824. La romano esas voyajo-raporto
kun literaturala e satirala karaktero. "La Harz-voyajo"
esis l'unesma granda suceso di Heine kom autoro. La tradukuro da
Günter Schlemminger havas 168 pagini e kontenas la originala Germana
texto ye la sinistra latero e la Ido-tradukuro ye la dextra latero.
On
povas komprar la libro che la Germana Ido-Societo po 20 Euro.
Skribez
a gisdirektantaro@idolinguo.de
(TS)
Ido-renkontro
2026 en Bilbao
La internaciona Ido-renkontro 2026 eventis en Bilbao
inter la 30ma julio e 2ma agosto. Asistis deko di parto-prenanti de
Hispania, Francia e Nederlando. La renkontro esis utila por praktikar
l’internaciona linguo ed anke por vizitar belega urbo. Tale,
l'anciena quartero dil urbo, la funikulara treno e la moderna
quartero dil Muzeo Guggenheim esis trairata dal Idisti.
Ultre, dum
la renkontro la parto-prenanti povis askoltar kelka diskurseti, inter
li pri la linguo Baska ed anke pri la historio di tri anciena mulieri
Ido-parolanti en Hispania dum l’unesma yari dil movado.
Dum la
konfero eventis anke renkontro dil membri di Iberiana Ido-Societo.
Rezultis aprobata kelka balda agadi dil asociuro, inter li l’editado
dil libro “La Princeto”, segun la traduko da Fernando
Tejón. Do, tam balde kam posible esos publikigata en l'internaciona
linguo ta famega verko da Antoine de Saint-Exupéry, sendubite un ek
la maxim ofte tradukata libri en la mondo, qua pos kelka monati anke
esos lektebla en Ido.
Multa danko
ad omna parto-prenanti e specale af Itziar Garcia, qua tre habile e
afable posibligis al asistanti dil renkontro konocar la beleso dil
Baska urbo Bilbao.
(Segun
informo dil Iberiana Ido-Societo)
Informo
dal ULI
La
mondala Ido-organiuro Uniono por la Internaciona Linguo (ULI) anuncis
dum la renkontro en Bilbao ke nova statuti kreesas skope registragar
ol kom Franca asociuro. Segun Hans Stuifbergen, qua esas membro dil
Direktanta Komitato dil ULI, to esas necesa por apertigar propra
banko-konto por la ULI en Francia. La nova statuti sendesos ad omna
membri dil ULI por aprobeso. Se la statuti esas adoptita, nova elekti
por la Direktanta Komitato dil ULI povas esar organizata.
(TS
segun informo da Hans Stuifbergen)
Nova
libro da Brian Drake
La
maxim importanta Ido-autoro depos la yaro 2000 Brian Drake de New
York publikigis pos pauzo de tri yari nova verko en Ido. Il tradukis
la romano La Kastelo di Otranto, qua
publikigesis da Angla autoro e politikisto Horace Walpole en
la yaro 1765, aden Ido. Per ca romano la literaturala jenro dil
gotika romano kreesis e la romano havis granda influo ad altra
skriptisti. La ecelanta Ido-tradukuro da Brian Drake havas 239
pagini. On povas lektar e deskargar ol gratuite en la interreto che:
https://archive.org/details/la-kastelo-di-otranto
(TS)
Ausstellung
im Dessauer Bauhau mit Ido
Im
Rahmen der Ausstellung „Das Bauhaus kommt in die Stadt. Dessau in
den 1920er Jahren“ wird im Dessauer Museum für Stadtgeschichte
noch bis zum 29. November 2026 in einem gesonderten Schaukasten an
die Aktivitäten des Dessauer Ido-Vereins erinnert. In der Vitrine
befinden sich historische Dokumente und Fotographien des Ido-Vereins
in Dessau. Die Deutsche Ido-Gesellschaft e.V. stellte für diese
Präsentation eine Vereinsfahne als Blickfang zur Verfügung. Darüber
hinaus sprach DIG-Präsident Dr. Thomas Schmidt für eine
„Klangdusche“ einen kurzen Text auf Ido ein, sodass interessierte
Besucher einen akustischen Eindruck von der Plansprache bekommen.
Inhaltlich fasst dieser Text den Ablauf des 2.
Ido-Weltsprachekongresses vom 25. bis 28. August 1922 in Dessau
zusammen. Nach dem Hören in der „Klangdusche“ ist der Text
zweisprachig im Schaukasten nachzulesen.
(RH)
Rubriko:
Linguo
La grupo Linguo aceptas plura nova Ido-vorti
Pos la Ido-renkontro 2022 en Dessau la grupo "Linguo"
en la interreto fondesis kun la skopo aceptar ed oficaligar od
adminime rekomendar nova vorti, qui ankore mankas en Ido. La
Google-grupo "Linguo" ja laboras e decidis pri nova vorti.
La vorti esas propozi e rekomendi.
Hike esas la adreso di la grupo en la interreto:
https://groups.google.com/g/linguo
En
la listo vu trovas la 10 vorti, qui aceptesis da la grupo inter 4ma
marto 2025 til 7ma aprilo 2025. Hike esas detali pri ca vorti:
Fonto
lingui: A = Angla, F = Franca, G = Germana, H = Hispana, I =
Italiana, R = Rusa e suplementale L = Latina ed E = Esperanto, ma ca
amba lingui ne esas fonto lingui di Ido
amilaz-o
Definuro (Biokemio): Enzimo
qua deskompozas amilo
Tradukuri: AF amylase | F
Amylase | H amilasa | I amilasi | R амилаза.
Fonto-lingui: AFGHIR (videz
supere)
apne-o
Definuro: Pasable longa
ceso di extera respiro, segunvola o senvola
Tradukuri: A apnoea, HI
apnea, | F apnée | G Atemstillstand, Apnoe | R апноэ.
Fonto-lingui: AFGHIR (videz
supere)
barbadin-o
Definuro (Botaniko): Frukto
manjebla, oblonga, kun shelo dika e rugoza e pulpo akra-dolca, plu
insipida kam olta dil *granadili, produktata da pasifloro de tropikal
Amerika (Passiflora quadrangularis = Passiflora macrocarpa)
Tradukuri: A giant granadilla, AF
barbadine | G Riesengranadilla, Barbadine | H badea, parcha | E
barbadeno.
Fonto-lingui: AFGI (videz
supere)
bing-o
Definuro: Sorto di
loto-ludo ludata per karti kun numerizita quadrati. *bingo! Klamo
artikulata kande on plenigas irga serio de ta quadrati.
Tradukuri AFHI bingo | G
Bingo | R бинго.
Fonto-lingui: AFGHIR (videz
supere)
hapax-o
Definuro (Gramatiko):
Vorto od expresuro aparanta nur unfoye en la tota *korpuso di
certena linguo od epoko, en la tota verkaro da certena autoro od en
certena verko
Tradukuri: AFI hapax
| G Hapax | H hápax | I hapax legomenon |R гапакс.
Fonto-lingui: AFGHIR (videz
supere)
korpus-o
Definuro: Kolekturo de
texti od altra dokumenti, ordinare en elektronikala formato, uzata
por studii ed analizi linguistikal, literatural, e.c.
Tradukuri: AFHI corpus | G
Korpus | R корпус | R korpuso.
Fonto-lingui:
AFGHIR (videz supere)
median-o
Defnuuro (stat.): La meza
termino (o la averajo dil du meza termini) di serio aranjit en ordino
di grandeso. Exemple, la mediana nombo dil serio 0, 1, 1, 3, 5, 6, 7
es 3.
Tradukuri: A median | F
médiane | G Median | H mediana | I mediano | R медиа́на.
Fonto-lingui: AFGHIR (videz
supere)
pixel-o
Definuro: Areo mikrega e
lumiziva sur skreno elektronikal, un de multi, da qui imajo
kompozesas.
Tradukuri: AFHI pixel | G
Pixel | H píxel | R пи́ксель | E rastrumero, bildero.
Fonto-lingui: AFGHIR (videz
supere)
rezolucion-o
Definuro: I. L'intervalo
maxim mikra mezurebla per teleskopo od altra cienca
instrumento.
II. La grado di detalo videbla
en fotografuro o televizion-imajo.
Tradukuri: A
resolution | F résolution | G Auflösung | H resolución | I
risoluzione | R разреше́ние | E difino
Fonto-lingui: AFHIR(videz
supere)
varianc-o
Definuro (Stat.): Quanteso,
qua korespondas al quadrato dil deviaco normal.
Tradukuri: AF variance | G
Varianz | HI varianza | R диспе́рсия, отклоне́ние.
Fonto-lingui: AFGHI (videz
supere)
Rubriko:
Literaturo
La
fenomeno dil "Paf-ocidita renesanco"e la libro-serio "Nia
20a"
da
Ivan Kohan
Kun
la komenco dil militego tam en Ukraina kam exter la frontieri,
grandioze kreskis la intereso pri la Ukrainana linguo e literaturo.
Tamen, oportas notar, ke reale, interne dil lando ca intereso
komencis kreskar kontinue ankore pos la fino dil yari 80a, ed ol
recevis tre forta impulso pos la demokratiala procedi di 2014. Lore
la Ukrainana lektero definitive riorientizis su a la lokala obliviita
literaturo. Sequante ca granda demando, la lokala editerii tre
augmentigis la publiki di libri en la Ukrainana linguo, to esas tam
la verki da moderna autori, kam la rieditado di klasiki ed ecelante
facita tradukuri dil mondala literaturala heredajo.
Inter
ca granda variajo on volus specale emfazar la retroveno ek longa
obliviado dil verki da Ukrainana autori dil yari 1920a. La
generaciono a qua li apartenis nomizesas maxim ofte la "Paf-ocidita
Renesanco" (Розстріляне відродження).
La termino "Рoзстріляне відродження"
uzesis unesmafoye da la literaturisto Yuriy Lavrinenko kande il
preparis en la yaro 1959 en Paris la samnomizita antologio dil
Ukrainana poezio e prozo dil yari 1917–1933. La propra nomo di ca
epoko esis originale "Reda Renesanco" (Червоний
ренесанс). Unesmafoye ca nomo aparis en la yaro 1925 en
la verko da literaturisto Oleksandr Leytes "Renesanco di
Ukrainana literaturo: fakti e perspektivi", ed anke en la libro
da Volodymyr Hadzinskyi "La Voko dil Reda Renesanco"
(1926).
To
esis la intelektala elito di Ukraina en la yari 1920a e 1930a, di qua
maxim granda parto esis inter viktimi exterminita dum la Stalinistala
represo en la yari 1937–1938. La nova ondo di skribtisti, qua
formacesis inter la Unesma e la Duesma Mondomiliti, apogis su
unlatere su a la fundamentala heredajo da la precedanti —
Panteleymon Kulish, Ivan Franko, Mykhailo Kotsiubynskyi, Lesya
Ukrainka. Altralatere, li verkis por granda e dinamika spektantaro,
pro la kresko di alfabetizeso e la granda importo quan en ca epoko
pleis literaturo ed arto. Desfortune, en la totalitara stato qua
plufortigis, rapide vinkis la tendenco a plena submiso dil kulturo a
la ideologio, e la kurta periodo di kreiva libereso kruele opresesis
per represeso.
Specale
aktive la literaturala proceso developis su en la du kulturala centri
di Ukraina lore — Kyiv e Harkiv. Skriptisti e poeti unionigis su en
nombroza grupi e societi literaturala. Inter li esis "Lanka"
en Kyiv (pose riorganizita kom MARS, "Laboratoryo dil
Revolucionoyala Vorto"), la rurala societo "Pluh", la
grupo di neoklasikisti, la komsomolala "Molodnyak",
"Zahidna Ukraina", ed anke LOCHAF (Literatural Uniono di
Reda Armeo e Floto).
Ulo
ek la maxim potenta unioni divenis "Hart", ek qua pose
kreskis VAPLITE ("Libera Akademio di Proletariala Literaturo").
Tamen kande la ideologiala kontrolo plufortigis, omna libera
literatural unioni esis eliminita, la plumulto de lia membri
represesis e paf-ocidesis, e lia verki dum multa yardeki forprenesis
ek biblioteki ed obliviesis.
La
rieditado di Ukrainana prozo e poezio di ca periodo dum la
Soviet-yari eventis precipue exterlande. Importanta evento esis la
publikigado en 1959 en Paris dil antologio "Рoзстріляне
відродження" redaktita da Yuriy Lavrinenko.
Pro
to, kande en la yari 2010a la Ukrainana editerio "Tempora"
komencis retrodonar ca texti a la lekteri, fondante la libro-serio
"Nia 20a" (Наші 20-і), to divenis autentika
kulturala deskovro. Omna libro havas introduktanta artiklo e noti
skriptita da Yaryna Tsymbal — famoza Ukrainana literatur-ciencisto
di ca epoko.
La
libri di ca serio divenis por la moderna lektero autentika deskovro
di obliviita nomi e zanri. Li esas tre rekomendata ad amanti dil
intermilitala literaturo-epoko ed la unika dinamiko dil Ukrainana
kulturo.
La
serio "Nia 20a" konsistas ek dek-e-un libri pri omna
fantastika, detektiva, amora e voyajala zanri.
1.
"La Atomo en la Yugo. Fantastiko dil yari 20a" (2017)
La
antologio di populara literaturo inkluzas tri fantastika noveleti pri
la esperi ed alternanta historii dil autoro-fantastikisti. Yen la
texti pri la Tunguska-meteorito, atomala transformi por la homaro, e
regulatra roboti (segun Karel Čapek, ma originale propra).
2.
"Mea Kariero. Femina prozo dil yari 20a"(2017)
La
antologio inkluzas verki da quar literaturisti. Li omni ganis loko en
la literaturala mondo sen dominacanta avantaji quan havis olima
aristokratini. Elia heroini esas emancipita, kombatas kontre
tradicionala mori, debatas pri interrelati e preferas propra selekti.
3.
Oleksandr Mar'yamov. "La Rivi di dek-e-du aqui"(2017)
La
libro pri la reportala heredajo da Oleksandr Mar'yamov — observema
voyajero e jurnalisto. Ol inkluzas texti ek la revuo "Nova
Generaciya", la nefinita novelo pri Odesa "Libera Portuo",
voyaj-skisuri pri Persia ("Aerodromi e Porti"), ed anke la
tre rara raporto "La Rivi di dek-e-du aqui".
4.
"La Lasta Edjvud. Fantastiko dil yari 20a" (2018)
Du
romani da klasika autori. Yuriy Smolych skriptis "La Lasta
Edjvud" (1926) kande il evis 26 yari (laboristala movado,
Usana-Sovietiana laboristi, salvo di homaro). La romano da Volodymyr
Vladko "Aerotorpedi retrovenas" (1934) deskribas la milito
inter naziala e sovietiala bloki.
5.
Geo Shkurupiy. "Yanna la batalionana muliero" (2018)
Dek-e-un
texti da la "rejulo dil Ukrainana futurismo". Ol inkluzas
novelo pri mulieri en la Unesma Mondomilito, kurta prozo pri la
omnadiala vivo, "Mongola rakonti", e novela viziono pri
Taras Shevchenko (liberigita de bronza grandiozeso).
6.
Mike Johansen. "Voyaji dil filozofo sub la kasketo" (2018)
Quin
artala reporti da Mike Johansen — skriptisto, tradukisto, chasisto
e ludisto di biliardo. La skisuri duktas la lektero a hebrea kolonii,
bulgara distrikto, Dagestan, la bayo di Dnipro e Kazakstan.
7.
"La Pafado sur la Stuparo. Detektivo dil yari 20a" (2019)
Antologio
di rapida urbana detektivi kun agado, persequi e pafadi. To esas la
amuzanta urbala literaturo qua desparis dum dekeditari ma sen qua la
kulturo ne esas plena.
8.
"Belladonna. Amoro-romano dil yari 20a"(2019)
La
texti pri la amoro e sentimenti dum la yari 1920a. La libro ilustras
la vivo, familiiala relati ed amorala konflikti, montrante ke la yari
1920a havis ne nur alta intelektala arto, ma anke tre bona populara
literaturo.
9.
"Yuneso. Amoro-prozo dil yari 20a" (2019)
La
duesma antologio di amora prozo da quar autori. Drama rakonti pri
elekti inter teatro-kariero e la vivo en Ural, pri venjo pro la
amikino, e pri homi distingita da ideologiala barikadi.
10.
Leonid Chernov (Maloshyichenko). "Ecentrikikisti beligas la
mondo"(2021)
La
maxim plena kolekto da la skriptisto, voyajero e motociklisto Leonid
Chernov. Ol inkluzas ilua autobiografio, voyajo "125 dii sub la
tropiki", humurala rakonti e konsilii por yuna kinematografisti.
11.
"Voyi sub la suno. Reporto dil yari 20a" (2021)
Quin
voyajala reporti da sis skriptisti. Dmytro Buzko e Geo Shkurupiy
deskribas Dniprelstan; Oleksandr Mar'yamov exploras Iran ed Irak;
Mykola Trublaini voyajas al polara insulo Wrangel; Valeryan
Polishchuk deskribas Norvegia; e Sava Holovanivskyi observas Italia.
A
la interesata internaciona lekteri ed Idisti, ca libro-serio ofras
unika oportuneso por deskovrar la estetikala richaji e la variajo di
zanri en la Ukrainana modernismo, qua restis longe en la ombro pro la
totalitara interdikti. La texti dil yari 1920a montras Ukraina kom
organala parto dil Europana avanguardala movado kun olua kurajoza
experimenti, alta dinamiko e intelektala libereso. La konoco pri ca
verki helpos plu profunde komprenar la origino dil moderna Ukrainana
kulturo ed olua nesubmisata praktikeso ye la konservado di la
identeso.
Quar
originala Ido-poemi di dek-e-un vorti
da
Emma Schmidt
Vakanco
Vakanco
Nula
skolo
Tempo
por voyajar
Me
juas omna dio
Libereso
Somero
Longa
jorni
La
suno brilas
Natar
en la lago
Varmeso
Skotia
Skotia
Marveloza
lando
Monti
kasteli fyordi
Admirar
la bela peizajo
Magio
Kelpii
Kelpii
Misterioza
kreuri
Vartar
en lagi
Li
aspektas quale kavali
Danjero
On
trovas plura poemi en Dek-e-un vorti (Elfchen) en la blogo "Me
amas Ido" da Emma Schmidt che https://emmaamasido.blogspot.com/.
John
Maynard
da
Theodor Fontane
trad
da Günter Schlemminger aden Ido
John
Maynard!
„Qua
esis John Maynard?“
John
Maynard esis nia guvernilisto;
Il
rezistis, til ke il atingis la rivo,
Il
salvis ni, il portas la krono,
Il
mortis por ni, nia amo sua rekompenso,
John
Maynard.“
La
„Hirundo“ flugas super la Erie-lago,
Spumo
spumifas cirkum la pruo quale nivo-floki;
De
Detroit ol flugas a Buffalo -
Ma
la kordii esas libera e joyoza,
E
la pasajanti kun filii e spozini
Dum
la krepuskul-lumo ja vidas la rivo.
E
babilante a John Maynard proximigas su
Omni:
„Quante fore esas ankore, guvernilisto?“
Ilqua
vidas avane e pose cirkume:
„Ankore
triadek minuti, duima horo“.
Omna
kordii esas joyoza, omna kordii esas libera -
Subite
sonas ek la holdo same kam kriado,
„Fairo!“
esis to, quo sonis,
Fumuro
ek kabino e luko ekiris,
Ula
fumuro,, pos to flami ardoroza,
Ed
ankore duadek minuti til Buffalo.
E
la pasajanti, bunte mixita,
Ye
la pruo li stacas kun-presite,
Ye
la pruo avane esas ankore aero e lumo,
Apud
la guvernilo esas ja densa,
Ed
lamentado lauteskas:“Ube ni esas hike?“
Ed
ankore dek-e-kin minuti til Buffalo. -
La
aer-fluo kreskas, ma la nubo ek fumuro stacas,
La
navestro guatas vers la guvernilo,
Il
ne plus vidas sua guvernilisto,
Ma
per parol-tubo il questionas:
„Kad
ankore prezenta, John Maynard?“
„Yes,
sioro, me esas.“
„A
la rivo! Ad en l'ondo-rupto!“
„Me
direktas su ad ol.“
E
la navanaro joyo-klamas: „Rezistez! Saluto!“
Ed
ankore dek minuti til Buffalo. - ---
“Ankore
prezenta, John Maynard?“ E respondo sonas
Per
mortanta voco: „Yes, sioro, me sustenas!“
Ed
aden la klifo, en rifo e stono,
Il
instigas la „Hirundo“ aden la vera mezo.
Se
venos salvo, nur povas venar tal-maniere.
Salvo:
Salvo al rivo di Buffalo!
La
navo krevita. La fairo parbruletanta.
Omni
salvita, nur uno mankas!
Omna
kloshi sonigas; lia soni kreskas,
vers
la cielo ek kirki e katedrali.
Nur
resono e klosharo, altre l'urbo tacas,
Nur
unika servo, quan ol havas hodie:
Dekamili
sequas o plu multe.
E
nula okulo en la konvoyo, qua esas sen lakrimi.
Li
lasas decensar la sarko kun flori
Per
flori li klozas la tombo,
E
per orea literi aden la marmora tombo-petro
Skribas
l'urbo lua danko:
„Hike
repozas John Maynard dum fumaro e brulego
Il
tenis la guvernilo forte en la manuo.
Il
salvis ni, il portas la krono,
Il
mortis por ni, nia amo esas lua rekompenso.
John
Maynard,“
Rubriko:
Kulturo
Legendo
Ye
la 16-ma mayo mortis la aktorino Angelica Domröse en lua hemo-urbo
Berlin
trad
da Günter Schlemminger
Kande
Paul e Paula preter-iris apud lia mikra cinemo en la Berlinana
Fruchstraße, ibe montresis l'erotika historio-filmo „Angelique“
(Bernard Borderie, 1964) kun Michèle Mercier. Tamen en la „Legendo
pri Paul e Paula“ ye 1973 genitesis per Angelica Domröse ula nova
Angelique same granda erotika ter-tremo kam la Francino. Ke ca filmo
hodie esas valorigita kom kult-filmo, ma lua reprezento lore ne esis
klara, Angelica Domröse explikis tale: „La novajo esis, ke ne
traktesas pri ula muliero, qua studiis o volis doktorigar o
qualifikar su. Ma pri simpla yunino, qua ignoris la ofri di la stato
e serchis sua personala chanco.“ Advere hike la jeristo Heiner
Carow ed autoro Ulrich Plensdorf donis ad el la rolo di elua vivo. Ma
el esis ja antee populara kom aktorino, qua depos la 60-a yari sempre
esis en inquesto relate la maxim populara aktorini di la yaro en la
yuneso-revuo „Neues Leben“ inter la maxim bona rangi. La ye la
4ma aprilo en Berlin 1941 naskinta stenotipistino en la extera
komerco atraktesis frue da la teatro. El prizentis su en la
teatro-cirklo en la „Domo di la yuna talenti“ di la Berlinana
FDJ, ambiciis por studiado aktoreso sen-sucese – tro yuna. El
respondis ad anunco di la DEFA en la yaro 1958, kande Slatan Dudow
serchis chef-aktorino por sua socialista amor-filmo. Il selektis el
inter plu kam 100 aspirantini por la chef-rolo apud Annekathrin
Bürger, Stefan Lisewski e Willi Schrade en la filmo Verwirrung der
Liebe“ (Trublo dil amoro). Pro to el ne volis fidar su a lua
yunatra radiado, lore el studiis ye la alta skolo pri filmi en
Babelsberg, el darfis plear plusa film-roli e tandem debutis ye la
Berlinana Ensemblo, ube el pleis la rolo di „Polly“ en la
„Dreigroschenoper“ kom same naiva kam komercema adolecantino. El
admiresis ye la teatro„Volksbühne“ en multa roli, tam poke
vestizita Egiptana rejino en „Caesar e Cleopatra“ da Shaw, kam la
insolenta „Bela Helena“ segun Offenbach e Hacks, ed anke kam
minut-duranta sen-mova statuo en la „Das grüne Vögelchen“ (La
verda uceleto) da Gozzi.
De
elua sen-nombra DFF-produktaji (exemple 1966 en la kriminal-filmo
„Ombro super Notre Dame“ apud lua olima spozulo Jiri Vrstala)
restas ante omno en memoro la adapto „Effi Briest“ da Fontane
(1969) kam anke rafinita filmi en plura parti quale „Eva ed Adam“
(1973), „Fleur Lafontaine“ (1978), en qua el pleis apud sua
duesma spozulo Hilmar Thate ed „Abschied vom Frieden, 1979“ (Adio
de la paco).
Pro
kultur- politikala disputi, qui komencis kande Wolf Biermann perdis
sua civitaneso, Domröse e Thade laboreskis en la westo. Hike
Angelica Domröse ne nur pleis teatro en granda treatro-domi en
Hamburg e Wien, ma el anke enscenigis e depos la yaro 1992 en Berlin
el transmisis kom docentino sua savo a la plu-yuna generaciono. En
1991 el retro-iris a la Defa favore la lasta filmo da Heiner Carow
„Die Verfehlung“ (La kontravenco). El anke engajesis por tri
sequaji dil serio di televizino „Polizeinotruf“ komm
polic-komisarino. El dicis adio de sua profesiono per la komedio „Bis
zum Horizont, dann links!“ (Til la horizonto e pose sinistra) da
lua spozulo. Dek yari pos lua spozulo Hilmar el mortis ye pasinta
venerdio kurte ante sua okadek-e- kinesma naskodio en Berlin.
Rubriko:
Filozofio
Budo
e la unesma kauzo
ek:
La vivo de Budo, Ido-autoro nekonocata
Selektata
da J. Viol
Quala
filozofala relato existis inter Budo e Deo? Ni nur savas, Budo
limitizis su strikte a la problemo quan lu volis solvar, por to lu
dicis: „Nur unon me docas, la sufro e la redempto de la sufro.“ E
lu refuzis diskutar irga questioni pri Deo e la unesma kauzo. Ma lu
prizentis ad asketo la sequanta parabolo:
„Se
irga homo esas atingata de venenizita flecho, e lu dicus al mediko,
qua volas eskatar la flecho: Me ne permisas eskartar la flecho, til
ke me savas de qua kasto la homo esas qua pafis ol, quale lu nomesas,
ka lu esas granda o mikra, korpulenta o magra, ube lu lojas, ek qua
materio esas la pinto dil flecho, el qua materio esas la kordo dil
arko? -Ta homo mortus ante ke lu savus omna respondi.
E
same anke homo, qua volus studiar omna filozofala e metafizikala
questioni, mortus. La respondi e solvi di tala questioni ne duktas al
kalmigo, al reala savo e la lumizeso.“
Ma
la limitizeso pri la vera realeso e la questioni pri la sufro e la
redempto ne esas por la mentala povri, ma nur por la serioza penseri.
Pro
ke Budo limitizis su strikte al realeso, lu anke refuzis spekular pri
unesma kauzo, omno quo existas, o plu bone dicita, quo eventas esas
efekto de kauzi, ica kauzi anke esas efekti de kauzi ed anke la
infiniteso mustas posedar kauzo, ma ni ne povas perceptar ica kauzo.
Segun
Budo l'unesma kauzo ne esas pensebla.
Ma
tamen altra-latere Budo ne negas la posibleso dil existo di Deo o
dei, altravorte di enti, qui esas superiora al homi.
Ma
lu docis, ke anke la dei, se li existas, esas submisita al lego dil
kauzo, ke se li vivas forsan plu longa kam homi, tamen li esas
mortala e ne havas la povo por intervenar en la mondo-ordino nek por
rekompensar, nek por punisar.
La
universo esas grandega ed en ol povas existar multega posiblesi, nur
ne la posibleso nihiligar la lego dil kauzo, la fundamento dil
mondo-ordino.
La
skopo en la doktrino di budismo esas la repulseso de materiala
koncio. Budo argumentas:
„Ka
la korpo esas konstanta o nekonstanta? Nekonstanta. E to quo esas
nekonstanta, ka to esas doloroza o felica? Doloroza. E to quo esas
nekonstanta e doloroza, kad on povas konsiderar to en la senco: to
esas me, to esas mea ego? Certe no.“
